Η ιστορία των περιπτέρων

Τα περίπτερα έχουν τη δική τους ιστορία. Μια ιστορία σχεδόν αόρατης καθημερινότητας, αλλά με διαρκή παρουσία στον ελληνικό λαϊκό πολιτισμό.

Η λέξη περίπτερο προέρχεται από την αρχαία λέξη «περίπτερος», που προσδιορίζει έναν ναό περιστοιχισμένο από κίονες.  Περίπτερο ονομάζεται το μικρό κτίσμα, το οποίο χρησιμεύει είτε απλώς για επίδειξη προϊόντων (π.χ. περίπτερο σε εκθέσεις) είτε ως μικροκατάστημα, σε αδειοδοτημένο από τις τοπικές αρχές, χώρο του πεζοδρομίου. Πρόκειται για ελληνική πατέντα τουλάχιστον στις απαρχές του, μιας και αποτελεί έναν υπεραιωνόβιο ελληνικό θεσμό. Στα περίπτερα δόθηκε αποκλειστικό δικαίωμα πώλησης καπνοβιομηχανικών προϊόντων, γεγονός που λειτούργησε στην αρχή ως φοροεισπρακτικός μηχανισμός για να εξασφαλίζει το κράτος έσοδα από την πώληση του καπνού. Πριν από την εμφάνισή τους, χύμα τσιγάρα και καπνό πωλούσαν πλανόδιοι που δεν μπορούσαν να ελεγχθούν αποτελεσματικά

1828: Οι ρίζες των περιπτέρων βρίσκονται στα μικρά καπνοπωλεία που εμφανίζονται μετά την απελευθέρωση στο Ναύπλιο και στη συνέχεια στην Αθήνα.

1889: Τα πρώτα περίπτερα εμφανίζονται στην επαρχία ως μορφή οικονομικής βοήθειας σε τραυματίες και ανάπηρους στρατιώτες.  

1897: Μετά τον καταστροφικό για την Ελλάδα πόλεμο με την Τουρκία, τα περίπτερα αρχίζουν να πληθαίνουν.

1911: Το πρώτο περίπτερο εμφανίζεται στην Αθήνα. Βρίσκεται στην οδό Πανεπιστημίου.

1914: Η όψη των περιπτέρων γίνεται ομοιόμορφη σε όλη τη χώρα: 0,70x0,70 μ.

1919: Ο Σωτήρης Σκίπης, σε άρθρο του στην εφημερίδα ΣΚΡΙΠΤ, εξυμνεί τα περίπτερα ως μέσο εξάπλωσης του ελληνικού εντύπου.

1922: Όλα τα περίπτερα της χώρας παραχωρούνται στην «Πανελλήνιον Ένωσιν Τραυματιών Πολέμου 1912-1921» από το υπουργείο Περιθάλψεως. Τα περίπτερα δεν μπορούν να πωληθούν, να μεταβιβαστούν, να υποθηκευτούν η να υπομισθωθούν. Μετά τον θάνατο του δικαιούχου παραχωρούνται για πέντε έτη στα παιδιά ή στη γυναίκα του.Το ποσό μισθώσεως ξεκινούσε από τις 20 δραχμές και έφτανε μέχρι τις 250. Τα έσοδα αυτά πήγαιναν στο ειδικό «Ταμείο προικοδοτήσεως θυγατέρων και τραυματιών πολέμου».

Μεσοπόλεμος: Κατά τη διάρκεια του Μεσοπολέμου στα περίπτερα πωλούνταν μόνο εφημερίδες, χύμα τσιγάρα και κάποια υποτυπώδη ζαχαρώδη προϊόντα. 

1940: Ξεκίνησε η πώληση «ζαχαρωδών» (κυρίως από την εταιρεία ΙΟΝ), αναψυκτικών (λεμονάδες και γκαζόζες ΗΒΗ), φύλλων τσίχλας με γεύση δυόσμο και έπειτα σοκολάτας.   1943-’44 Εισέρχονται και άλλες κατηγορίες δικαιούχων: θύματα πολέμου και θύματα ειρηνικής περιόδου.

1950: Αυτήν τη δεκαετία εγκαθίστανται τηλέφωνα στα περίπτερα.   1970 Έως τη δεκαετία αυτή οι διαστάσεις είχαν μεγαλώσει (1,30x1,50 μ.), ενώ είχαν εγκατασταθεί ρολά και ψυγεία.

1970: Έως τη δεκαετία αυτή οι διαστάσεις είχαν μεγαλώσει (1,30x1,50 μ.), ενώ είχαν εγκατασταθεί ρολά και ψυγεία.

1980: Αρχίζει να παραχωρείται κοινόχρηστος χώρος στα περίπτερα από την Τοπική Αυτοδιοίκηση.

2002: Επιτρέπεται και σε ανάπηρους του άμαχου πληθυσμού, π.χ. άνθρωποι που τραυματίστηκαν από νάρκες, να αποκτήσουν άδεια περιπτέρου. Είχαν ενταχθεί ήδη από τη δεκαετία του 1980 οι αγωνιστές της Εθνικής Αντίστασης, οι ανάπηροι του Δημοκρατικού Στρατού.  

Προϊόντα: Τα προϊόντα που πωλούνται στο περίπτερο έχουν φτάσει τους 2.500 κωδικούς.  

2006: Οι διαστάσεις των περιπτέρων αυξήθηκαν κατά 20 πόντους. Οι καινούργιες είναι 1,50x1,70. Το εμβαδόν είναι 2,55 τ.μ.

2007: Δίνεται άδεια και σε βετεράνους του πολέμου στην Κύπρο και σε άτομα με σοβαρή αναπηρία. 

Ενοίκιο: Τα ενοίκια προ κρίσης κυμαίνονταν –κατά μέσο όρο– από 700 έως και 1.300 ευρώ, ανάλογα με την περιοχή στην οποία βρίσκονταν. 2012: Το υπουργείο Άμυνας αποφάσισε την απελευθέρωση των αδειών, εκχωρώντας το 70% των περιπτέρων στους δήμους και το 30% σε άτομα με ειδικές ανάγκες και πολύτεκνους με βάση εισοδηματικά κριτήρια. Ο νόμος 4046/2012 προβλέπει ότι οι υφιστάμενες άδειες περιπτέρων διατηρούνται σε ισχύ, αλλά δεν  μεταβιβάζονται, ούτε κληρονομούνται. Νέες άδειες: Η παραχώρηση του δικαιώματος χρήσης των υπόλοιπων θέσεων (εκτός δηλαδή του 30%) παραχωρούνται με δημοπρασία. Ο χρόνος παραχώρησης του δικαιώματος χρήσης δεν μπορεί να υπερβαίνει τα 10 χρόνια. Απαγορεύεται η αναμίσθωση ή υπεκμίσθωση, μια πρακτική δεκαετιών. 

Κατάργηση περιορισμών: Την ίδια χρονιά καταργήθηκαν πρακτικά οι περιορισμοί με βάση πληθυσμιακά κριτήρια, η ύπαρξη περιορισμένου αριθμού προσώπων που τα εκμεταλλεύονται, ο περιορισμός της μόνιμης κατοικίας, ο περιορισμός της εκμίσθωσης μόνο σε φυσικά πρόσωπα  

2013: Τα περίπτερα ανέρχονται σε 10.000 περίπου σε όλη την Ελλάδα. Από αυτά, 3.500 βρίσκονται στην Αττική. Από τα 1.300 του Δήμου Αθηναίων έχουν εγκαταλειφθεί από την αρχή της κρίσης περίπου τα 500.

Τζίρος: Ο τζίρος των περιπτέρων σε όλη την Ελλάδα υπολογίζεται σε 5 δισ. ευρώ. Το κέρδος που μένει στους ιδιοκτήτες είναι της τάξεως του 9-10%.  

2014: Ο Δήμος Αθηναίων εφαρμόζει πρόγραμμα κατεδάφισης των εγκαταλελειμμένων περιπτέρων που έχει ξεκαθαρίσει το ιδιοκτησιακό τους καθεστώς, τα οποία υπολογίζονται σε περίπου 300.                                                                    

Τα περίπτερα έχουν χάσει πλέον την σημασία και την σπουδαιότητά τους. Παλαιότερα, πρωταγωνιστούσαν στην καθημερινότητα του Έλληνα πολίτη. Κάποτε, ο περιπτεράς ήταν ο μοναδικός κάτοχος τηλεφώνου. Όποιος ήθελε να τηλεφωνεί ή να δεχτεί τηλεφώνημα, πήγαινε στο περίπτερο. Ο περιπτεράς ήξερε με αυτό τον τρόπο τα μυστικά όλης της γειτονιάς. Σήμερα, με την τεχνολογία να καλπάζει, τα περίπτερα δεν έχουν τηλέφωνα, αλλά πουλούν κάρτες κινητής τηλεφωνίας. Όταν οι εφημερίδες, πρωινές και απογευματινές, κρέμονταν από τα μανταλάκια γύρω από τα περίπτερα, η γειτονιά στεκόταν για να διαβάσει τα νέα ελλείψει τηλεόρασης και διαδικτύου. Με την εφημερίδα να είναι το μοναδικό μέσο ενημέρωσης, ο περιπτεράς ήξερε από την εφημερίδα που αγόραζε ο πελάτης σε ποια πολιτική παράταξη ανήκει. Ήταν αυτός που ήξερε την μάρκα τσιγάρων που κάπνιζαν οι πελάτες του, τις συνήθειες όλης της γειτονιάς.

Σήμερα, πολλοί περιπτερούχοι αναγκάστηκαν να κλείσουν και άλλοι να αλλάξουν την εικόνα του περιπτέρου τους σύμφωνα με τα νέα δεδομένα. Τα περίπτερα που επιβιώνουν, έχουν μπει από την περίοδο της κρίσης στην εποχή της κατανάλωσης, αφού εκεί μπορεί να βρει κάποιος τα πάντα. Πολλά από τα περίπτερα έχουν αλλάξει χρήση και πουλούν μπιζού ή προϊόντα ηλεκτρονικού τσιγάρου, θήκες και αξεσουάρ για κινητά. Τα νέου τύπου παντοπωλεία-πολυκαταστήματα, που ξεφύτρωσαν τα τελευταία χρόνια σε κεντρικούς δρόμους, λειτουργούν επί 24ώρου βάσεως και πουλούν από τσιγάρα, ποτά, αναψυκτικά, εφημερίδες, περιοδικά, καφέ και φαγητό, ενώ αποδυνάμωσαν και αντικαθιστούν τα κλασικά περίπτερα σε πολλές γειτονιές της Θεσσαλονίκης.

Σταδιακά, τα κέντρα των πόλεων ξεφορτώνονται τα περίπτερά τους, που κάποτε έβρισκε κανείς σχεδόν σε κάθε επόμενο τετράγωνο ενός δρόμου. Εν μέσω κρίσης και με τον ανταγωνισμό να είναι σκληρός, τα περίπτερα ακόμα και σήμερα είναι τα σημεία εκείνα από τα οποία μπορεί κανείς να προμηθευτεί περιοδικά, εφημερίδες, τσιγάρα, μίσθωση παρκινγκ για το αυτοκίνητο, χρόνο ομιλίας για τα κινητά. Οι ένδοξες εποχές τους πρωταγωνιστούν ακόμα στις αναμνήσεις των μεγαλύτερων, αλλά και στις Ελληνικές ταινίες, στις οποίες αρκετές σπαρταριστές σκηνές έχουν γυριστεί με το περίπτερο να παίζει εξέχοντα ρόλο.